maus

GL
wat als dit een leesgroepboek zou zijn? Mij lijkt dit een delicaat onderwerp. Het oorlogsverleden van onze ouders blijft buiten het discours van de leesgroep. Mijn ouders waren allebei nog klein in de oorlog. Mijn vader heeft het alleen gehad over de fascinatie van het jongetje voor al die geweren en vliegtuigen, de sinaasappel toen ze in Bordeaux aankwamen. Mijn grootmoeder smokkelde, mijn grootvader leefde in een doodskist onde de grond en deelde bonnetjes uit aan andere ondergrondse. Ze hebben hun huis opgegeten, mijn grootmoeder heeft altijd heimwee gehad naar dat huis. Mijn pa verjaart op 10 mei en toen hij 7 werd kreeg hij geen verjaardagstaart omdat de oorlog toen begonnen was. Blijkbaar maakte mijn bonma zo'n veelkleurige jellytaart brrr. Mijn grotvader verjaarde op 8 mei. Ze hebben geprobeerd om opnieuw in Engeland te geraken. Mijn moeder herinnert zich het verhaal van het varkentje dat boven gekweekt werd, de schuilkelder, de Engelsen van de bevrijding, nonkel Piet die opgepakt werd omdat hij de spoorlijnen geboycot had. Mijn grootmoeder die ineens wel kon fietsen en in haar jas genoeg eten verstopt had om haar zoon terug vrij te praten. Haar broer kon ze niet redden: die is voor de ogen van vrouw en kind doodgeschoten omdat hij wapens voor het verzet verstopte. Zouden mijn ouders ook nog gedrag vertonen dat ontstaan is in de oorlog? En welk effect heeft dit op mij?
Heeft literatuur de functie van ons collectief geheugen? Bij deze joodse schrijvers lijkt dit wel de voornaamste motivatie. Dat vind ik één van de krachten van goede literatuur: een teletijdmachine naar de beleving op een andere plaats en tijd.
Het stripmedium vervreemdt. De zwartwit tekening ontmenselijkt, maakt het rauw. Zou literatuur dit zo rauw kunnen brengen? Hier zouden we vurig over debatteren.
De tekeningen zorgen ervoor dat wij de mensen in hun rol als muis, varken of kat blijven zien. We kunnen niet opgaan in hun menselijke conversatie. Dat 'spelen' met die diermaskers heeft een erg ontheemdend effect.
Na de oorlog blijven de mensen objecten. Kun je zo'n verleden niet uitwissen? Ik zie toch hoe ik met het verleden van mijn vader moet knokken en hoe mijn pa nog als het kleine mannetje kan reageren.
Vladek is enorm narcistisch. Hoe kun je er nu aan denken om het dagboek van je vrouw te verbranden? Nu nog ben ik op zoek naar de fotoalbums van mijn grootouders, heb ik spijt dat ik de kaarten die ik van mijn grootouders gekregen heb, niet bijgehouden heb. Mijn 'boin' schreef nog 'groote'. Ik heb een foto van het handschrift uit het tuinwerkboek van Vita-Sackville West als schermbeveiliger.
Ik kan mij herkennen in Artie wanneer hij zich een hoedje schrikt als zijn vader hem vertelt dat hij bij hen wil wonen of zij bij hem. Oh boy, ik weet dat ik dat ook niet zou kunnen.
De pa die alles beter kan, zeer herkenbaar.
Het dode kind dat altijd beter is dan het levende kind, is het dram van mijn grootmoeder wiens oudere zus, Gabriella, op zesjarige leeftijd gestorven is. Mijn grootmoeder werd daarna pas geboren. second best.
Het gevoel van geen succes te mogen hebben en terug een kleintje te worden wanneer al die journalisten hun vragen op hem afvuren, ja.
Het luisteren naar het verhaal van de ouder en eigenlijk je eigen verhaal of identiteit niet kunnen communiceren, zal ook wel voor een heftig debat tekenen.
En uiteraard zouden we urenlang over het moreel besef van de mens praten. Zou ik echt de angst en de rotzooi van mensen uitbuiten? Ik heb via de dienstencheques (kan dit) eens een kuisvrouw gehad die zo in de knoei zat, dat ik a) haar meer geld gaf, b) meer klussen liet doen zodat ik haar extra geld kon geven, c) haar andere kleren aanbood omdat die van haar nat geworden waren, d) ontbijtkoeken haalde en extra koffie maakte, e)haar geld leende (nooit teruggezien natuurlijk). Haar verhaal was verschrikkelijk, ik was onthutst dat mensen zo'n leven moeten leiden. Uiteindelijk mocht ze niet meer komen: ze lichtte het hele systeem op en had in de gaten wat ze mij moest vertellen en zij had meer geld nodig om ... Ik weet het niet. Ik voelde mij constant schuldig. Een Pool voor 5 euro bij mij thuis laten werken, dat kan ik niet, maar wil ik wel.
Kun je een verhaal dat zo in je genen zit uit je systeem schrijven. Zou Art nu een vrij man zijn?
Dit boek zou een heerlijke leesgroepervaring kunnen zijn.

Maus

GL
wie leest graag een stripverhaal? Ik heb altijd een hekel gehad aan dit genre. Mijn grootouders kochten Suske en Wiske's en Jommekes en Lucky Luke en een enkele Rode Ridder. Zij deden dat met de beste bedoelingen. Het was een hype. Mijn broer en zus lazen ze ook wel graag. Ik bleef altijd op mijn honger zitten: geen echt verhaal. Op school werden strips niet toegestaan: zou je leescompetentie ruïneren.
Maar Maus is anders. Het is een aangrijpend verhaal in verschillende lagen. Het persoonlijk verhaal van Artie, zoon van twee holocaust overlevers, het verhaal van de vader Vladek en zijn zoon Artie, het verhaal van Vladek, het verhaal van Vladek en Mala (zijn tweede vrouw), het verhaal van de tweede wereldoorlog en het verhaal van la condition humaine. Ik vraag mij af of een Pool dit kan lezen zonder beschaamd te worden.
Het verhaal komt bijzonder authentiek over: de stem van de vader met zijn specifiek idioom en zijn kritiekloos etaleren van zijn overlevingsdrang, zijn almachtsgevoel. Artie die onder het leed van zijn ouders verpletterd geraakte. De gruwel van de oorlog in de dagdagelijkse vernederingen en hebberigheid van de mens. De kwetsbaarheid van vader en zoon vond ik ontroerend.
Artie schrijft zichzelf in het verhaal, zijn vrouw, zijn baby. Hij toont zijn strip getekend nadat zijn moeder zelfmoord gepleegd had, en de levensechte foto van zijn vader nadat hij de concentratiekampen overleefd had. Hij creëert een enorme onmiddellijkheid en tegelijkertijd trekt hij de aandacht op het medium. Hij neemt de gesprekken van zijn vader op. Tekent deze dan uit. Waarom net in een stripverhaal?
In de discussie over 'narrative' stonden mijn collega grafisch vormgever en ik lijnrecht tegenover elkaar wat de karaktertekening aanging. Hij verdedigde lege personages opdat iedereen er zich in kon projecteren (Pauze and effect) ik verdedigde ronde karakters (Faulkner) opdat je je ermee kon identificeren. Speigelman combineert beide visies, vind ik: in taal, uitgewerkt karakter; in beeld lege personages. Je vraagt je af of hij nu net afstand wou houden of zich volledig wou onderdompelen om zijn pa beter te begrijpen. Of allebei.
Vladek is nog steeds aan het overleven zoals Françoise zei (jammer te duidelijk). De scene met de rat vond ik dan weer heel subtiel en een leuke uitdaging voor mijn verstandje. De metafictieve delen vond ik ook heel uitdagend. Het gebruik van de tijd en de vloeiende overgangen van heden naar verleden: ronduit prachtig. Dat rigoureus tonen en niet beleren, verhoogde mijn emotionele beleving: irritatie en bewondering voor de pa, mededogen voor de zoon. Doet mij denken aan het prachtige werk van Irène Némirovsky 'Storm in juni' dat haar dochter posthuum uitgeefklaar heeft gemaakt. Je zou dit bijna als het verbrande dagboek van Anja (moeder van) kunnen bekijken. Ook Amos Oz Een verhaal van liefde en duisternis of The History of Love van Nicole Krauss. link ik aan dit verhaal. Némirovsky beschrijft zo onderkoeld dat de emoties je in het gezicht slaan, geen grootheidswaan voor haar, nuchtere realiteit. Zij maakte zich niets wijs, klaagt niets aan, is nergens verbaasd over, spot ook niet. Zeer rake beschrijvingen. Het was alsof ikzelf uit Parijs wegvluchtte. In 'Een verhaal van liefde en duisternis' hoor je het jengelende ventje vanaf bladzijde een: het is niet eerlijk, pamflettair, we moeten terug politiek correct worden. Ergerde mij eraan. Krauss vond ik poëtisch een droomverhaal, maar helemaal niet met dezelfde emotionaliteit en authenticiteit van Némirovsky
en Spiegelman.
Waarom dit pijnlijk verhaal in dit medium? Contrast?
Spiegelman, Art.(2003)Maus. London :Penguin Books.
eerste druk deel 1 (1986), deel 2 1992